I roto i ngā rā torutoru, ka tūpono te iwi o Āwherika ki te Tonga ki te kati i ā rātou mahi ā-motu mēnā ka piki haere tonu te maha o ngā mate korona kua whakapumautia.

Ko te āwangawanga, tera pea ka nui ake ngā mate urutā i roto i te hapori kāore anō kia kitea nā te āhua o te whakamātautau mō te huaketo. Tērā pea ka uru atu a Āwherika ki te Tonga ki ngā whenua pērā i a Itari me Parani mēnā kāore ngā mahi i whakatakotoria e te Perehitini a Cyril Ramaphosa e aukati i te pikinga o ngā mate urutā. I te Paraire, i kī te Minita Hauora a Zweli Mkhize e 202 ngā tāngata o Āwherika ki te Tonga kua pangia, he pikinga o te 52 mai i te rā i mua.

"He tata rua te pikinga o tēnei i te tau o te rā o mua, ā, he tohu tēnei mō te pikinga o te mate urutā," te kī a Ahorangi Alex van den Heever, te heamana o te whakahaere pūnaha haumaru hapori me ngā rangahau whakahaere i te Kura Whakahaere o Wits. "Ko te raruraru ko te whakaaro pōhēhē i roto i te tukanga whakamātautau, nā te mea kua panaia e rātou te tangata mēnā kāore i tutuki i ngā paearu. Ki taku whakaaro he hapa nui tēnā o te whakatau, ā, kei te huna tātou i te kanohi ki ngā mate urutā pea i roto i te hapori."

I tīmata a Haina, e ai ki a Van den Heever, i ā rātou rāhui nui i te kitenga o te pikinga tere o waenga i te 400 me te 500 ngā keehi hou ia rā.

"Ā, i runga anō i ā mātou ake tatauranga, e whā ngā rā e toe ana ki taua wā," te kī a Van den Heever.

"Engari mēnā ka kite tātou i ngā mate urutā i roto i te hapori o te 100 ki te 200 i ia rā, me whakapiki ake pea tātou i te rautaki ārai."

Ko Bruce Mellado, he ahorangi ahupūngao i Te Whare Wānanga o Wits me te kaipūtaiao matua i iThemba LABS, me tana tīma kei te tātari i ngā raraunga nui hei mārama ki ngā ia o te horapa o te mate korona puta noa i te ao me te ao Pākehā.

"Ko te tino take, he tino kino te āhuatanga. Ka haere tonu te horapa o te huaketo mena kāore te iwi e aro ki ngā taunakitanga a te kāwanatanga. Ko te raruraru i konei, ki te kore te taupori e whakaute i ngā taunakitanga a te kāwanatanga, ka horapa te huaketo, ā, ka nui haere," te kī a Mellado.

"Kāore he pātai mō tēnā. He mārama rawa ngā tatauranga. Ahakoa i roto i ngā whenua he taumata o ngā mehua, he tino tere te horapa."

I puta mai tēnei i te mea e rima ngā tāngata i haere ki tētahi whare karakia i Free State i whakamātauhia he pai mō te huaketo. He tūruhi te tokorima, engari kei te whakarite te Tari Hauora ki te whakamātautau i te tata ki te 600 tāngata. Tae noa ki tēnei wā, i kī a Van den Heever he pai ngā mahi i whakatinanahia hei aukati i te horapa o te huaketo, tae atu ki te kati i ngā kura me ngā whare wānanga. Kua kitea ngā tamariki kura i mua he pūtake o ngā mate rewharewha.

Ahakoa i kī a Mkhize he tūponotanga kei waenganui i te 60% ki te 70% o ngā tāngata o Āwherika ki te Tonga ka pangia e te mate korona, i tohu a Van den Heever ka tupu noa tēnei mena kāore he mahi e whakatinanahia hei whawhai i te mate urutā.

I kī te kaikorero a te Manatū Hauora, a Popo Maja, mēnā ka tū he rāhui ā-motu, ka pānuitia e Mkhize, e te perehitini rānei.

"Kei raro i te whakamāramatanga o te keehi kei roto i ngā Ture Hauora o te Ao mō ia wāhanga o te Whakahaere Hauora o te Ao mātou e ārahi ana," te kī a Maja.

Engari, ki te piki ake te maha o ngā mate urutā i roto i te hapori, ko te tikanga me tautuhi te kaikawe o te huaketo. Tērā pea ko ngā tekesi, ā, tera pea ka kati ngā tekesi, ka whakatūria he aukati rori hei whakamana i te aukati, e ai ki tā Van den Heever.

Ahakoa te mataku kei piki haere tonu te reiti o ngā mate urutā, kei te whakatūpato ngā kaipūtea kei te tino pāngia te ōhanga, inā koa i raro i te rāhui.

"Tērā pea ka pā kino, ka pā kino hoki ngā hua o ngā mahi hei whakatika i te mate korona ki te motu o Awherika ki te Tonga," te kī a Tākuta Sean Muller, he kaiako matua i te kura ōhanga o Te Whare Wānanga o Johannesburg.

"Ka pā kino ngā here haere ki ngā umanga tūruhi me te manaaki manuhiri, ko ngā mahi tawhiti hapori ia ka pā kino ki te umanga ratonga."

"Ka pā kino aua pānga kino ki ētahi atu wāhanga o te ōhanga (tae atu ki te rāngai ōkawa) mā te whakaiti i ngā utu me ngā moni whiwhi. Kua pā kino kē ngā whanaketanga o te ao ki ngā kamupene kua rārangihia, ā, tera pea ka pā kino atu ki te rāngai pūtea."

"Heoi, he āhuatanga hou tēnei, nō reira kāore anō kia mārama te pānga o ngā here ā-rohe me te ao ki ngā pakihi me ngā kaimahi." "Nā te mea kāore anō kia mārama ki a tātou te whanaketanga o te hauora tūmatanui, kāore he huarahi hei whakatau tata i te whānuitanga o te pānga."

"Mēnā ka rāhuitia te motu, ka tohu tēnei i te aituā," te kī a Muller. "Ka nui ake ngā pānga kino mēnā ka rāhuitia te motu. Mēnā ka pā ki te hanga me te tuku o ngā taonga taketake, ka puta pea he koretake o te hapori."

"Me tino tūpato te kāwanatanga ki te whakataurite i ngā mahi e mahia ana hei ārai i te horapa o te mate me ngā hua kino pea o aua mahi ki te taha ōhanga me te taha pāpori." I whakaae a Tākuta Kenneth Creamer, he tohunga ōhanga nō Te Whare Wānanga o Wits.

"He tino tūpono te mate korona ki te ōhanga o Āwherika ki te Tonga e pāngia ana e te iti o te tipu me te pikinga o te rawakore me te kore mahi."

"Me whakataurite tātou i te whakahau hauora o te ngana ki te whakaroa i te horapa o te mate korona, me te whakahau ōhanga o te ngana ki te pupuri i ā tātou pakihi kia rere tonu, kia mau tonu ai ngā taumata o te hokohoko, te hokohoko me ngā utu, te toto ora o ngā mahi ōhanga."

I whakapono te tohunga ōhanga a Lumkile Mondi, ka ngaro pea ngā mahi a ngā mano tini o Āwherika ki te Tonga. "Kei te rerekē te hanganga o te ōhanga o Awherika ki te Tonga, ka iti ake te mamati, ā, ka iti ake te whakapā atu ki te tangata i muri i te raruraru. He whai wāhitanga tēnei mā ngā kaihokohoko, tae atu ki ngā teihana penehīni, ki te uru atu ki ngā ratonga whaiaro, ka whakangaro i ngā mano tini o ngā mahi i roto i te tukanga," te kī a Mondi, he kaiako matua i te kura ōhanga me te pūtaiao pakihi i Wits.

"Ka whakawātea hoki i te ara mō ngā momo whakangahau hou i runga ipurangi, i runga rānei i ngā mata pouaka whakaata mai i te tūru, i te moenga rānei. Ka eke te kore mahi o te hunga o Awherika ki te 30 tau te pakeke i muri i te raruraru, ā, ka rerekē te ōhanga. Me kati te whenua me te āhua ohorere hei whakawhāiti i te mate. Heoi, ka hohonu ake te pānga o te ōhanga ki te hokinga whakamuri, ā, ka hohonu ake te kore mahi me te rawakore."

"Me nui ake te tūranga o te kāwanatanga i roto i te ōhanga, me te nama mai i a Roosevelt i te wā o te Paheketanga Nui hei kaitukumahi whakamutunga hei tautoko i ngā whiwhinga moni me te kai totika."

I taua wā tonu, i kī a Tākuta Nic Spaull, he kairangahau matua i te tari ōhanga i Te Whare Wānanga o Stellenbosch, ahakoa he roa tonu ngā kōrero mō ngā ākonga me ngā tauira me mahi anō i te tau mena ka horapa atu te mate urutā ki Awherika ki te Tonga, tera pea kāore ngā kura e tuwhera i muri i te Aranga e ai ki te tumanako.

"Kāore au i te whakaaro he mea taea kia hoki anō ngā tamariki katoa ki te kura i te tau kotahi. He rite tonu tēnā ki te kī ka kotahi tau te pakeke ake o ngā tamariki katoa mō ia reanga, ā, kāore he wāhi mō ngā ākonga hou. "Ki taku whakaaro ko te pātai nui i tēnei wā ko te roa o te wā ka kati ai ngā kura. I kī te minita kia tae ki muri i te Aranga engari kāore au e kite i te whakatuwheratanga anō o ngā kura i mua i te mutunga o Paenga-whāwhā, o Mei rānei.

"Ko te tikanga o tēnā me whakatakoto e tātou he mahere mō te whiwhi kai mā ngā tamariki, i te mea e 9 miriona ngā tamariki e whakawhirinaki ana ki ngā kai kura kore utu. Me pēhea tā tātou whakamahi i taua wā ki te whakangungu kaiako mai i tawhiti, me pēhea hoki te whakarite kia taea tonu e ngā tamariki te ako ahakoa kei te kāinga rātou."

Kāore pea ngā kura tūmataiti me ngā kura utu-utu e pāngia pērā i ngā kura kore-utu. "Nā te mea he pai ake te hononga ipurangi i ngā whare o aua ākonga, ā, tera pea ka whakatakotohia e aua kura he mahere ā-taupānga me te ako mamao mā Zoom/Skype/Google Hangouts me ētahi atu," te kī a Spaull.